KGB-museum en Uzupis in Vilnius: twee kanten van dezelfde stad

Straatbeeld van de kunstenaarsrepubliek Užupis in VilniusAlle foto’s uit Litouwen ›

Door Mette Janssen

Dit is dag twee in Vilnius. In het eerste verhaal lees je over de aankomst in Litouwen, de Hill of Crosses, het massagraf bij Trakai en een eerste avond in de stad.

Een ochtend die je niet snel vergeet

Uitgeslapen beginnen we aan een zware ochtend. Geen lange wandeling vandaag, maar een emotionele uitputtingsslag in het KGB-museum — officieel het Museum van Bezetting en Vrijheidsstrijd, maar zo staat het bij niemand in de reisgids.

Ooit was dit gebouw het hoofdkwartier van de KGB in Litouwen. Maar ook de plek waar gevangenen werden opgesloten, verhoord, gemarteld en soms simpelweg verdwenen. De kelderverdieping is bewaard gebleven: cellen zo klein dat rechtop staan een luxe was, een executiekamer met originele vloer en muren, en de beruchte watercel — een ruimte gevuld tot kniehoogte met ijskoud water, zodat gevangenen dagenlang niet konden slapen.

De sfeer is bedrukkend, de cellen kaal en de verhalen ronduit gruwelijk. Niet abstract gruwelijk, maar heel concreet: namen, foto’s, persoonsbeschrijvingen van mensen die hier zaten. Mensen die in 1949 werden opgepakt omdat ze op de verkeerde lijst stonden, of simpelweg omdat de buurman iets had gezegd.

Na een paar uur lopen we weer buiten: een stuk wijzer, flink wat illusies armer en vooral toe aan frisse lucht, bomen en iets dat níét over onderdrukking gaat.

Gelukkig zit Vilnius daar ruim in. Maar liefst 61% van de stad bestaat uit groen. We zwijgen een tijdje, laten alles bezinken tijdens een Italiaanse lunch en proberen onszelf voorzichtig weer op te laden voor deel twee van de dag.

Het voormalige KGB-hoofdkwartier in Vilnius, nu museum

Kerken, koepels en het moment van verzadiging

Dat tweede deel bestaat vooral uit struinen langs kerken, kathedralen en, voor de afwisseling, nóg meer kerken. Vilnius staat er werkelijk stampvol mee. Imposante koepels, eeuwenoude fresco’s, gigantische orgels — het is allemaal prachtig. De stad heeft een bewogen religieuze geschiedenis: rooms-katholiek, orthodox, luthers en zelfs een synagoge op bijna elke hoek, tot de Holocaust er een einde aan maakte.

Maar ergens tussen kerk nummer zes en zeven merk ik dat mijn culturele verzadigingspunt bereikt is. Ik wil naar Užupis.

Een cel in het voormalige KGB-gebouw in Vilnius, nu museum

De republiek die zichzelf uitriep op 1 april

Alsof Vilnius op zichzelf nog niet eigenzinnig genoeg is, ligt er midden in de stad nóg een land verstopt: de republiek Užupis. Een kunstenaarswijk die zichzelf eind jaren negentig onafhankelijk verklaarde, inclusief president, grondwet, vlag, ambassadeurs en een leger. Dat leger zou trouwens uit ongeveer twaalf man bestaan.

Dat de onafhankelijkheid werd uitgeroepen op 1 april zegt eigenlijk alles over hoe serieus ze het nemen. Of juist niet.

Vroeger was Užupis een verloederde wijk waar je liever niet per ongeluk terechtkwam. Tot kunstenaars ontdekten dat lage huurprijzen heel inspirerend kunnen zijn. Inmiddels is het een vrolijke, creatieve buurt vol kunst, cafés en kleurrijke chaos.

De beroemde grondwet van Užupis hangt er op spiegels aan een muur, vertaald in tientallen talen — ook in het Nederlands. Deze grondwet leest een stuk aangenamer dan de gemiddelde belastingbrief.

De grondwet van de republiek Užupis op metalen platen aan een muur in Vilnius

Zo heeft iedereen het “recht om lui te zijn en niets te doen”, het “recht om gelukkig te zijn”, maar óók het “recht om ongelukkig te zijn”. Lekker realistisch. Mijn persoonlijke favoriet: “Een kat is niet verplicht van zijn eigenaar te houden, maar moet wel helpen in moeilijke tijden.” Katten hebben daar vermoedelijk nooit officieel mee ingestemd.

Andere pareltjes: “Iedereen heeft het recht fouten te maken”, “Iedereen heeft het recht niets te begrijpen” en misschien wel de mooiste van allemaal: “Niemand heeft het recht gewelddadig te zijn.”

Eigenlijk voelt Užupis alsof een groep filosofiestudenten, kunstenaars en licht aangeschoten dichters samen een land mocht ontwerpen. En laten we eerlijk zijn: de wereld zou daar best wat meer van kunnen gebruiken.

Buiten op het pleintje staat een bronzen engel op een kolom — het symbool van de republiek. Rondom hem hangen vlaggen, slingert street art over muren en zit een café met een terras vol mensen die er overduidelijk geen haast hebben om ergens anders te zijn.

Het is een perfecte afsluiting van een dag die begon in een kelder van de KGB. Van het dieptepunt van menselijke wreedheid naar de meest optimistische plek in de stad — alles in één dag, op wandelafstand van elkaar. Dat is Vilnius.

Dit verhaal is gratis, zonder advertenties en zonder cookies. De moeite waard? Betaal mee aan het volgende.

Eenmalig, via iDEAL, zonder account.

Praktische informatie

KGB-museum (Museum van Bezetting en Vrijheidsstrijd): Gelegen in het centrum van Vilnius aan Aukų gatvė 2A. Open van dinsdag tot en met zondag, gesloten op maandag. Entree circa 8 euro. Plan minimaal twee uur, en kom uitgerust — de kelderverdieping is zwaar. Audioguide sterk aanbevolen.

Užupis: Op loopafstand van de Kathedraal van Vilnius. Gratis toegang, altijd open. De grondwet op spiegels hangt aan de Paupio-straat. Op 1 april heeft de republiek haar onafhankelijkheidsdag — dan zijn er feestelijkheden en wordt de grens even ‘gecontroleerd’ door soldaten in fantasie-uniformen.

Combinatie KGB-museum + Užupis: Een logische dagcombinatie. Begin ’s ochtends vroeg in het KGB-museum terwijl je nog fris bent. Neem daarna de tijd voor een rustige lunch in de buurt. Sla ’s middags de kerk nummer vijf over en gebruik de gewonnen energie voor Užupis.

Meer uit deze serie:
← Litouwen: een massagraf in het bos, Hill of Crosses en het bruisende Vilnius

Plan je reis

Overnachten in Litouwen: vergelijk accommodaties ›
Trein-, bus- en vliegtickets in Europa: vergelijk op Omio ›
Activiteiten en excursies in Litouwen: bekijk op GetYourGuide ›

Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.