De logistiek van de terugreis begint in de schemering van Zagora. De bus naar Marrakesh vertrekt om 07:30 uur, een tijdstip waarop de stad nog slaapt en de hotelkeuken gesloten blijft. Geen ontbijt, alleen zwarte koffie en de noodzakelijke handeling om een extra ticket voor de fiets te bemachtigen. De bus verschijnt met de gebruikelijke dertig minuten vertraging; een traag begin van wat een uitputtingsslag op het asfalt zal worden.
De ecologische grens van de Drâa
De route naar Ouarzazate volgt de Drâa-vallei in omgekeerde richting. Vanuit de bus is de ecologische degradatie nog scherper zichtbaar dan vanaf de fiets. In het zuiden staan de palmbomen er deplorabel bij, getekend door de droogte. Hoe noordelijker we rijden, hoe vitaler de oase oogt. In de rivierbedding verschijnen de eerste plassen water, maar van een stromende rivier is geen sprake meer. De conclusie is nuchter: de historische waterhuishouding is definitief verstoord. Terwijl de natuur terrein verliest, wint het toerisme; overal langs de route die ooit afgelegen was, verrijzen nieuwe hotelcomplexen.
De tucht van de Atlas
In Ouarzazate stroomt de bus vol voor de oversteek van de Hoge Atlas. De herinnering aan de heenreis blijkt een vertekend beeld te hebben gegeven van de afstanden. De klim en de daaropvolgende afdaling zijn een schier eindeloze aaneenschakeling van haarspeldbochten en traag bewegend verkeer. De verwachte reistijd van zes uur verdubbelt bijna; pas na elf uur in de bus rolt het voertuig Marrakesh binnen. De fysieke passiviteit van de busrit is zwaarder dan het beulen op de pistes van de afgelopen week.
Herboren door frictie
Het laatste onderkomen is een hotel nabij het station, geboekt tegen een bodemprijs maar voorzien van het nodige comfort. Na een week van stof, zand tussen de tanden en bevroren nachten in een tent, is de overgang naar een warme douche en een fatsoenlijk bed abrupt.
Toch is het resultaat van de week ploeteren meetbaar in de mentale staat. De fysieke uitputting van de Anti-Atlas, de dorst op de flanken en het gevecht tegen de noordoosterwind hebben de dagelijkse beslommeringen volledig weggespoeld. Ondanks de zadelpijn en de striemende wind voel ik me herboren; de rauwe realiteit van de weg heeft de geest gereset. Marokko was deze week een fysieke test die precies de juiste hoeveelheid frictie leverde.