Tamnougalt: een kasteel van klei langs de Draa

Op de terugweg van de Sahara naar Marrakesh rijden we via een route die we op de heenweg niet hebben genomen: door de Draa-vallei. Het is de langste rivier van Marokko — 1.100 kilometer — en de vallei die ze heeft uitgesleten is een van de meest indrukwekkende landschappen van het land. Tamnougalt is de reden dat we hier stoppen.

De route: door de leegte

Van Merzouga rijden we terug naar Rissani en slaan dan af op de N12 richting Zagora. De lucht is strakblauw. Voor het eerst zitten we in de auto met alleen een T-shirt aan. Het land is indrukwekkend leeg — een ondergrond van kiezels en keien, zeldzame gebouwen van steen en beton, nauwelijks verkeer. Links en rechts rauwe bergruggen met verticale aardlagen. Het landschap doet denken aan de Australische leegte. Solitaire bomen staan verspreid alsof we over een savanne rijden. Olifanten en giraffen zouden hier niet misstaan. Ze zijn hier allang uitgestorven.

In Tazzarine drinken we koffie langs de weg. De man die ons bedient is een doortrapte verteller: hij kent geologiestudenten van over de hele wereld, hij staat met zijn foto in een boek, hij is een beroemdheid. ‘Heb ik al verteld dat ik een winkel heb? Ik zal jullie leren hoe je echte fossielen van nepfossielen onderscheidt. Even wachten, ik pak even wat voorbeelden.’ We drinken onze koffie op.

In Tinerhir sluit de N12 aan op de N9, de weg door de Draa-vallei. Er staat een stofstorm. Alle kleur is uit het landschap verdwenen.

Tamnougalt: vier ksars aan de rand van het palmbos

Over een zandweg rijden we door de poort van ksar Tamnougalt en parkeren voor hotel Chez Jacob. Een versterkte lemen woning van 500 jaar oud. Voor 450 dirham een ruime kamer met douche en uitzicht over het palmbos. Ontbijt en diner inbegrepen. We zijn de enige gasten. De gastheer heet Ibrahim. ‘This is your house, saha!’

Tamnougalt bestaat uit vier volledig uit leem opgetrokken ksars die langzaam inzakken en tot stof vergaan. Het is een van de oudste en best bewaard gebleven ksour in de Draa-vallei. Opgericht in de 16e eeuw als strategisch punt langs de karavaanroute van Marrakesh naar Timboektoe. In de 18e eeuw groeide het uit tot een regionaal handelscentrum, met op het hoogtepunt zo’n 300 families, inclusief een Joodse gemeenschap van ongeveer 35 families — ze hadden hun eigen ksar, hun eigen mellah. De Alaouite caïds — vertegenwoordigers van de sultan — resideerden hier.

Het ksar is ook een document van sociale stratificatie: de eerste kern voor de belangrijke bewoners, de tweede voor arbeiders en slaven, de derde voor kooplieden, de vierde voor de Joden. De karavaanroute liep er dwars doorheen. Naar verluidt werden hier in de jaren vijftig van de vorige eeuw nog slaven verhandeld, geroofd uit de zuidelijke Sahara.

Verdwalen in de ruïne

Vanaf het dakterras van Chez Jacob kijken we uit over het palmbos en de tot ruïnes vergane bouwwerken. Na de onvermijdelijke Berber whisky verkennen we de ksar op eigen houtje. Een man biedt aan ons te begeleiden door de naastgelegen gerestaureerde kasba. We bedanken hem vriendelijk. We zijn net aangekomen.

De man achtervolgt ons door de steegjes. We verstoppen ons in een geheime nis in de muur van de ksar. We horen hem passeren. Wachten. Als de kust veilig is, gaan we verder. Een 1-0 overwinning voor de toerist.

De lemen bebouwing is deels ingezakt en ingestort. Het is een doolhof van poorten, kleine hoekjes en loze ruimten. Sommige huizen zijn nog bewoond — te zien aan het elektriciteitskastje naast de deur. Achter een ingezakte muur klinkt muziek. Roedels honden zwerven door de stoffige straten. Ezels vervoeren de bewoners naar de akkers in het palmbos langs de Oued Draa.

Het palmbos

De volgende ochtend wandelen we door de oase. De akkers zijn met lemen muren van elkaar gescheiden. Een uitgebreid netwerk van irrigatiekanalen distribueert het water van de rivier naar de individuele percelen. Overal staan dadelpalmen. Ze leveren voedsel, brandhout en bouwmaterialen. De enige die worden gekapt, zijn de exemplaren die geen dadels geven.

De lucht is bijna donkerblauw. De half ingezakte bruin-lemen bebouwing contrasteert sterk tegen die lucht. De wuivende palmen en de bloesemende pruimenbomen vormen de voorgrond. Op de achtergrond staan de rood-paars-bruine kliffen van de Jebel Sarhro. Duizenden vogels wonen hier.

Als er zoiets bestaat als de Hof van Eden, dan zal het er niet heel anders hebben uitgezien.

Ibrahim

Ibrahim komt uit Merzouga. Zijn familie verdient de kost met dromedaris­tochten voor toeristen. Maar er zijn nu geen toeristen. Dus werkt Ibrahim noodgedwongen in Tamnougalt. Hij spreekt een beetje Engels en wat beter Frans. Hij is de beste dienstverlener die we in Marokko hebben ontmoet. We geven hem een extra fooi van 50 dirham.

De laatste jaren is er naast de vier oude ksars een nieuwe kern ontstaan. Geen leem, maar karakterloze lage betonnen gebouwen. De inwoners trekken er graag naartoe. De oude lemen huizen herinneren te veel aan armoede.

De Draa-vallei strekt zich uit over zo’n 200 kilometer van Ouarzazate tot Mhamid el Ghizlane, waar de rivier verdwijnt in de zandvlakte van de Sahara. De vallei huisvest een van de grootste aaneengesloten palmbosgebieden van Marokko. Net als de Tafilalt staat ook de Draa-vallei onder druk van waterschaarste en klimaatverandering. De Oued Draa bereikt zijn monding tegenwoordig zelden nog.

Praktische informatie

Route Merzouga–Tamnougalt: Via de N12 van Rissani richting Zagora, dan de N9 naar Tamnougalt. Totaal zo’n 300 kilometer. Een lange, maar indrukwekkende rit door bijna volledig leeg landschap. Zorg dat je voldoende water en benzine bij je hebt.

Hotel Chez Jacob (Tamnougalt): Een van de authentiekere overnachtingsopties in de regio — een versterkt leemhuis van 500 jaar oud. Inclusief ontbijt en diner, vriendelijke service. Reserveer van tevoren, want er zijn maar weinig kamers.

Ksar Tamnougalt: Vrij toegankelijk overdag. Een lokale bewoner of het hotel kan een rondleiding verzorgen door de gerestaureerde kasba en de oude mellah.

Tamnougalt Association for Heritage Preservation: Een lokale organisatie die zich inzet voor het behoud van de lemen architectuur. Als je de restauratie wilt steunen, is een donatie via hen een directe manier.

Verkeerssituatie in de Draa-vallei: Weinig verkeer, maar de wegen zijn smal. Ezels, karren en wandelaars zijn mede-weggebruikers. Rijd rustig.

Fossielen in Tazzarine: De regio staat bekend om zijn fossielen — trilobieten en ammonieten. Er zijn verkopers langs de weg. Echte fossielen zijn te onderscheiden van nepexemplaren aan het gewicht en de textuur. Laat je niet meelokken naar een gratis les in de winkel erachter.

Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.

Meer uit deze reis

Marokko | Fietsen naar de rand van de Sahara15 januari 2025Van de bergen naar de woestijn in Marokko: De eindeloze weg terug23 december 2024Van de bergen naar de woestijn in Marokko: De tanende oases van de Drâa22 december 2024

Plan je eigen reis door Marokko

De reisgids bundelt alle praktische artikelen: vervoer, overnachten, geld en de beste routes.

Naar de reisgids Marokko ›Alle fietsartikelen ›