Vilnius is een van de grootste middeleeuwse oude steden van Noord-Europa, maar het is geen museumstad. De Litouwse hoofdstad heeft een rommelige, levende binnenstad waarin gotische kerken, barokke gevels, verlaten binnenplaatsen en modern straatleven door elkaar lopen. De stad ligt in het uiterste zuiden van Litouwen, bijna op de grens met Wit-Rusland, en is geografisch gezien onlogisch gesitueerd als hoofdstad — maar historisch verklaarbaar als het centrum van het middeleeuwse Groothertogdom Litouwen.
Barok en gotiek door elkaar
De oude stad van Vilnius staat op de UNESCO-werelderfgoedlijst vanwege de uitzonderlijke dichtheid aan gebouwen uit de vijftiende tot achttiende eeuw. Er zijn meer dan zestig kerken binnen de stadsmuren; de meeste zijn rooms-katholiek, maar er zijn ook orthodoxe, lutherse en Uniate kerken. De Sint-Anna kerk, een gotisch baksteenjuweel uit het einde van de vijftiende eeuw, wordt wel gezien als het mooiste gebouw van de stad.
Achter de representatieve gevels liggen binnenplaatsen die de rommelige kant van de stad laten zien: doorgangen die nergens op kaart staan, graffiti naast restauratiewerk, tijdelijke kunstprojecten in lege ruimten. Dat is bewust beleid en cultuurkenmerk tegelijk.
Užupis
Aan de overkant van de rivier de Vilnia, op loopafstand van het centrum, ligt de wijk Užupis. In de late jaren negentig, toen de wijk verloederd was, riepen de bewoners — kunstenaars, bohémiens, excentriekelingen — de *Republiek Užupis* uit. Er is een grondwet, een ambassadeur, een eigen vlag en een eigen hymne. Artikel 12 van de grondwet: “Een hond heeft het recht om een hond te zijn.” Artikel 38: “Wees niet bang.”
Het is een grap die serieus is genomen. Užupis is inmiddels een aantrekkelijke wijk met galeries, cafés en restaurantjes, maar de onafhankelijkheidsgeest is er nog. Op 1 april, de “nationale feestdag”, wordt de grens gesloten en worden paspoorten gestempeld.
Joods Vilnius
Voor de Tweede Wereldoorlog was Vilnius een van de belangrijkste Joodse steden van Europa. De stad werd *Jeruzalem van Litouwen* genoemd: er waren tientallen synagogen, een bloeiende pers, scholen en culturele instellingen in het Jiddisch. Van de tweehonderdduizend Joden die in Litouwen woonden, overleefden er na de oorlog minder dan tienduizend. In de oude stad zijn nauwelijks zichtbare resten; de meeste synagogen werden verwoest door de Duitsers en daarna door de Sovjet-autoriteiten. Een klein museum, het Jiddish Institute, houdt de herinnering levend.
Praktische informatie
Vilnius is goed te voet te verkennen; de oude stad is compact. Het centrum ligt op dertig minuten rijden van het vliegveld. Er zijn directe vluchten vanuit Amsterdam en Brussel. Bussen naar Riga en Warschau vertrekken meerdere keren per dag vanuit het busstation naast het centraal station.
De Gediminas-toren op de heuvel boven de stad is ’s avonds verlicht. Van beneden lijkt het alsof de stad een lantaarn heeft aangestoken. Van boven zie je dat Vilnius alle kanten op groeit en nog steeds niet weet waar het ophoudt.