De dertiende eeuw markeerde het begin van een lang tijdperk waarin de Baltische volkeren onder vreemde heerschappij leefden. De aanzet kwam van bisschop Albert van Buxhoeveden, die vanaf 1200 met pauselijke steun gewapende expedities naar de Lijflandse kust leidde en in 1202 de Zwaardbroeders oprichtte, de ridderorde die na haar nederlaag bij Šiauliai in 1237 in de Duitse Orde opging en daar verderging als Lijflandse Orde. Met zwaard en fort drongen zij door langs de Daugava en de kust van het huidige Estland. In 1201 vestigde Albert zijn zetel in Riga, dat uitgroeide tot het bestuurlijk centrum van de regio. In 1219 vielen de Denen in op het noorden van het huidige Estland en stichtten zij Tallinn — de naam betekent letterlijk “Deense vesting”.
De Duits-Baltische elite
De Lijflandse Orde legde de basis voor een sociale structuur die eeuwen zou standhouden: een Duits-sprekende adel en geestelijkheid als bovenlaag, met de Letse en Estse boerenbevolking als lijfeigenen. Die verhouding veranderde nauwelijks toen de orden verbrokkelden en de regio in de zestiende eeuw in andere handen overging. De Duits-Baltische adel, de *Baltendeutschen*, bleef de grondbezittende klasse, ongeacht wie er politiek aan de macht was.
Litouwen ontsnapte grotendeels aan dit patroon. Het Groothertogdom Litouwen sloot in 1385 de overeenkomst van Krewo met Polen en bezegelde die in 1386 met de doop, het huwelijk en de kroning van Jogaila in Krakau: een dynastieke unie die later uitmondde in de Pools-Litouwse Unie. Deze unie domineerde Oost-Europa tot in de achttiende eeuw en bood Litouwen een eigen politieke identiteit, al verschoof de culturele invloed in de loop der eeuwen steeds meer richting Polen. De Poolse taal drong door in de Litouwse adel; de Litouwse boerentaal bleef echter leven in de dorpen.
Zweedse en Russische heerschappij
Noord-Estland en Tallinn onderwierpen zich in 1561 aan Zweden; het noorden van Letland volgde in 1621 en kwam bij de Vrede van Altmark in 1629 formeel aan Zweden. De Zweedse periode wordt in Estland soms nostalgisch herinnerd als een tijd van relatief goed bestuur: er werden scholen opgericht en het leibeigenschap werd tijdelijk verlicht. In 1710, midden in de Grote Noordse Oorlog, capituleerden Riga en Tallinn voor de Russische legers; bij de Vrede van Nystad in 1721 droeg Zweden het gebied formeel aan Rusland over. De tsaren lieten de Duits-Baltische adel grotendeels met rust in ruil voor loyaliteit; de sociale structuur veranderde opnieuw nauwelijks.
Letland en Litouwen werden aan het einde van de achttiende eeuw volledig ingelijfd bij het Russische Rijk, als gevolg van de drie Poolse delingen tussen 1772 en 1795. Daarmee eindigde de Pools-Litouwse Unie. Litouwen verloor zijn staatkundige zelfstandigheid voor de eerste keer in zijn geschiedenis.
Nationale ontwaking
De negentiende eeuw bracht een culturele heropleving. In alle drie de landen verzamelden folkloristen de oude liederen en sagen die de volkstaal hadden bewaard. In Estland verscheen het nationale epos *Kalevipoeg*, samengesteld uit volksoverlevering. In Letland werden de *dainas* — de traditionele volksliedjes — systematisch opgetekend. In Litouwen produceerde de Litouwse pers, verboden door het tsarenbestuur en gedrukt over de grens in Pruissen, een stroom van lectuur in de moedertaal. De knygnešiai, de boekendragers, smokkelden die boeken het land in: bijna negen op de tien van hen waren Litouwse boeren, georganiseerd door priesters.
Die culturele stroming legde de basis voor de nationale bewegingen die aan het begin van de twintigste eeuw uitliepen op onafhankelijkheid.
In de pastorietuin in Varniai, in het westen van Litouwen, staat een gedenkteken voor Motiejus Valančius, de bisschop die in de negentiende eeuw Litouwse boeken de grens over smokkelde. Hij wordt er herdacht als verzetsman, niet als geestelijke.
Deze gids houd ik zelf bij, zonder advertenties en zonder sponsor. Heeft hij je geholpen? Dan mag je me trakteren op een koffie of een biertje.
Jeroen
Plan je reis
- Overnachten in Estland: vergelijk accommodaties ›
- Trein-, bus- en vliegtickets in Europa: vergelijk op Omio ›
- Activiteiten en excursies in Estland: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Estland
Verder in de reisgids Estland
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Achtergrond
Eens per maand in je inbox
Waar ik onderweg was, wat er nieuw is op de site en één verhaal uit het archief. Geen reclame, afmelden kan altijd.
Zonder advertenties
Deze website draait zonder advertenties en zonder sponsor. Vind je de verhalen en gidsen de moeite waard, trakteer me dan op een koffie of een biertje.
Jeroen