Ze worden Berbers genoemd, maar ze noemen zichzelf Amazigh — wat in het Tamazight ‘vrije mensen’ of ‘nobele mensen’ betekent. De Amazigh zijn de oorspronkelijke bewoners van Noord-Afrika en zijn al minstens 9.000 jaar aantoonbaar aanwezig in de regio. In Marokko vormen ze de grootste etnische groep: naar schatting 40 tot 60 procent van de bevolking heeft geheel of gedeeltelijk Amazigh-roots, al zijn de grenzen door eeuwen van Arabisering en vermenging vloeiend geworden.
Wie zijn de Amazigh?
De Amazigh zijn geen homogene groep. In Marokko worden drie grote taalgroepen onderscheiden: de Tarifit-sprekers in het noorden (Rif-gebergte), de Tamazight-sprekers in het midden (Midden-Atlas en Hoge Atlas) en de Tachelhit-sprekers in het zuiden (Anti-Atlas, Souss en de pre-Sahara). Elk van deze groepen heeft eigen dialecten, tradities en regionale identiteiten.
De naam ‘Berber’ stamt waarschijnlijk van het Griekse barbaroi — een term die Griekse schrijvers gebruikten voor volkeren die geen Grieks spraken. De term heeft dus een externe, enigszins neerbuigende oorsprong. De meeste Amazigh zelf gebruiken de term ‘Berber’ wel, maar de voorkeur gaat steeds meer uit naar ‘Amazigh’ en de bijbehorende taal ‘Tamazight’.
Aanwezigheid langs de reisroute
Wie door het zuiden van Marokko rijdt — over de Tizi n’Tichka, door de Dadès-vallei, de Tafilalt, de Ziz-vallei of de Draa — beweegt zich vrijwel de hele tijd door Amazigh-gebied. De dorpen in de bergen, de kasba’s, de ksars, de oases: ze zijn gebouwd en bewoond door mensen voor wie Tamazight de moedertaal is en het Arabisch een tweede taal.
De architectuur is Amazigh. De irrigatiesystemen zijn Amazigh. De muziek bij het kampvuur — Amazigh. De muntthee die overal als Berber whisky wordt geserveerd — een gebruiksaanwijzing voor gastvrijheid die diep in de cultuur is geworteld.
Geschiedenis: verovering en assimilatie
In de 7e eeuw brachten Arabische legers de islam naar Noord-Afrika. De Amazigh bekeerden zich grootschalig tot de islam, maar behielden hun eigen taal en cultuur. Vervolgens zijn het paradoxaal genoeg Amazigh-dynastiën geweest die grote delen van de islamitische wereld bestuurden. De Almoraviden (11e eeuw) en de Almohaden (12e eeuw) — beide van Amazigh-origine — regeerden een rijk dat zich uitstrekte van Senegal tot Spanje.
Het Franse protectoraat (1912–1956) deed iets merkwaardigs: het probeerde de Amazigh-identiteit te cultiveren als tegenwicht tegen Arabisch-islamitisch nationalisme, de zogenoemde politique berbère. Het beruchte Berber-dahir van 1930, waarbij Amazigh-gebieden onder Frans burgerlijk recht werden geplaatst in plaats van islamitisch recht, leidde juist tot groot verzet en droeg bij aan het Marokkaanse nationalisme.
Na de onafhankelijkheid in 1956 voerde Marokko een politiek van arabisering: het klassieke Arabisch werd de officiële taal en voertaal in het onderwijs. Tamazight werd gemarginaliseerd. Pas in 2011 werd Tamazight in de grondwet erkend als officiële taal naast het Arabisch — een historische stap, al loopt de praktische uitvoering achter.
De Amazigh vandaag
De Amazigh-identiteit beleeft een culturele renaissance. Het Tifinagh-schrift — het oeroude alfabet van de Amazigh, dat nu ook op Marokkaanse verkeersborden te zien is — wordt actief gepromoot. Er zijn Amazigh-televisiekanalen, muziekfestivals en politieke partijen. Jongeren in de steden claimen hun identiteit steeds luider.
Tegelijkertijd is de economische realiteit in de bergen en de oases hard. Droogte, werkloosheid en gebrek aan infrastructuur drijven jonge Amazigh naar de steden. Ouarzazate, Errachidia, Marrakesh en Casablanca groeien mede door migratie vanuit het Amazigh-platteland.
In de pre-Sahara, in dorpen als Zouala en Tamnougalt, is het leven nog sterk verbonden met de oase-landbouw en de dadelpalm. De ouderen spreken nauwelijks Arabisch of Frans. De jongeren spreken alle drie.
Hoe herken je Amazigh-cultuur op reis?
De invloed is overal, ook als je er niet specifiek naar zoekt. De geometrische patronen op tapijten, aardewerk en kasba-reliëfs zijn Amazigh. De tatoeages die je bij oudere vrouwen ziet — op handen, kin of voorhoofd — zijn een verdwijnende Amazigh-traditie. De muziek met de bendir-trommel en de lotar-luit is Amazigh. En de architectuur — van de eenvoudigste leemdorp tot de meest indrukwekkende ksar — is gebouwd op Amazigh-kennis van klimaat, materiaal en verdediging.
Tamazight wordt momenteel gesproken door naar schatting 14 tot 18 miljoen mensen in Marokko, en door miljoenen meer in de Amazigh diaspora in Europa. Het Tifinagh-schrift, dat nu officieel wordt onderwezen in Marokkaanse scholen, is een van de oudste nog gebruikte schriftsystemen ter wereld.