Religie in Mongolië is een laag die zichtbaar is in het landschap: een oovo, de heilige steenhoop op een bergpas waar reizigers drie keer met de klok mee omheen lopen, een verfomfaaid klooster aan het eind van een vallei, gebedsvlaggen aan een hek. Ongeveer de helft van de Mongolen rekent zich tot het Tibetaans boeddhisme. Daarnaast leeft het oudere sjamanisme door, en door zeventig jaar communisme noemt een groot deel van de bevolking zich tegenwoordig niet-gelovig.
Twee tradities naast elkaar
Het Tibetaans boeddhisme kwam vanaf de zestiende eeuw vanuit Tibet de steppe op, toen Mongoolse heersers de Gelug-school, die van de dalai lama, omarmden. Het werd de staatsgodsdienst en bouwde een netwerk van kloosters dat tegelijk centrum van geloof, onderwijs en bestuur was. Voor de communistische tijd was een aanzienlijk deel van de mannelijke bevolking monnik, wat het land veel arbeidskracht en kinderen kostte. Juist daarom zagen de communisten het geloof als rem op de ontwikkeling.
Onder dat boeddhisme ligt het sjamanisme, de oorspronkelijke religie van de steppevolken. Het draait om geesten van bergen, rivieren en voorouders, om de eeuwige blauwe hemel Tengri, en om sjamanen die als bemiddelaar optreden. De twee tradities sluiten elkaar niet uit. Een nomadenfamilie kan een boeddhistische gebedstekst in de ger hebben hangen en tegelijk een oovo offeren. De steenhopen op de bergpassen zijn ouder dan het boeddhisme maar worden door iedereen onderhouden.
De zuivering van de jaren dertig
De zwaarste breuk kwam in de jaren dertig. In navolging van Stalin voerde het Mongoolse regime een campagne tegen de geestelijkheid die uitliep op massale vernietiging. Vrijwel alle kloosters, naar schatting rond de zevenhonderd, werden gesloten of met de grond gelijkgemaakt. Tienduizenden monniken werden gedwongen het klooster te verlaten, gevangengezet of geëxecuteerd. Wie de huidige kloosters bezoekt, ziet bijna altijd een herbouw of een restant: het oorspronkelijke gebouw is in die jaren verdwenen.
Een deel van de schade is na 1990 hersteld. Het klooster Erdene Zuu bij Kharkorin, gebouwd in de zestiende eeuw van de stenen van de oude rijkshoofdstad Karakorum, overleefde gedeeltelijk en is weer in gebruik. Het Gandan-klooster in Ulaanbaatar bleef tijdens het communisme als enige deels open, vermoedelijk als uithangbord voor buitenlandse bezoekers, en is nu het religieuze centrum van het land. De vervallen staat van veel plattelandskloosters vertelt het verhaal beter dan welke gerestaureerde tempel ook: hier stond iets, en het is weggehaald.
Op de bergpas ligt de oovo met linten en flessen, en wie passeert loopt er drie keer omheen, ongeacht wat hij verder gelooft.