Het moderne Turkije is in 1923 ontstaan uit de resten van het Ottomaanse rijk. De geschiedenis van de republiek wordt gedomineerd door twee thema’s: de seculiere en nationalistische staat die Atatürk vormgaf, en de geleidelijke verschuiving van die orde onder latere leiders.
Atatürk en de stichting van de republiek
Na de nederlaag in de Eerste Wereldoorlog en de geallieerde bezetting kwam een nationalistische beweging op onder Mustafa Kemal, een voormalig generaal in het Ottomaanse leger. Hij leidde de onafhankelijkheidsoorlog die de bezetters verdreef, en riep in 1923 de Turkse republiek uit, met zichzelf als eerste president. Hij kreeg later de eretitel Atatürk, “vader der Turken”.
Atatürk voerde in korte tijd ingrijpende hervormingen door. Hij verplaatste de hoofdstad van Istanbul naar Ankara, schafte het kalifaat af en scheidde religie van staat. Hij verving het Arabische alfabet door het Latijnse, hervormde het onderwijs en het recht naar westers model, en gaf vrouwen kiesrecht. Deze hervormingen, gericht op modernisering en verwestersing, vormen tot op vandaag de kern van het Turkse zelfbeeld; zijn portret en mausoleum (Anıtkabir in Ankara) zijn alomtegenwoordig.
Het leger als hoeder van de staat
Na Atatürks dood in 1938 ontwikkelde Turkije zich tot een meerpartijendemocratie, maar met een bijzondere rol voor het leger. De strijdkrachten beschouwden zichzelf als de bewakers van het seculiere karakter van de staat en grepen meermaals in met een staatsgreep, onder meer in 1960, 1971 en 1980. De grote politieke macht van het leger gold lange tijd als kenmerk van het Turkse bestel, en was tegelijk een van de obstakels in de toenadering tot de Europese Unie.
Turkije trad in 1952 toe tot de NAVO en geldt sindsdien als strategische bondgenoot in de regio. Toetreding tot de Europese Unie is decennialang een doel geweest, maar de onderhandelingen zijn vastgelopen, wat in Turkije breed als een teleurstelling en belediging wordt ervaren.
Het tijdperk-Erdoğan
Sinds 2002 wordt de Turkse politiek beheerst door Recep Tayyip Erdoğan en zijn partij, eerst als premier, daarna als president. Onder zijn bewind is de macht van het leger sterk teruggedrongen, is de rol van religie in het openbare leven toegenomen, en is het politieke bestel verschoven naar een presidentieel systeem met veel macht bij de president. Een poging tot staatsgreep in 2016 werd neergeslagen en gevolgd door een omvangrijke zuivering.
Voor- en tegenstanders beoordelen deze periode tegengesteld: waar de een een correctie ziet op decennia van militair bewaakt secularisme, ziet de ander een uitholling van de seculiere en democratische verworvenheden van de republiek. Die verdeeldheid loopt door de hele samenleving en is een van de bepalende spanningen van het hedendaagse Turkije.
Het portret van Atatürk hangt nog overal, maar het land dat hij seculier en door het leger bewaakt achterliet, is sinds de eeuwwisseling ingrijpend van koers veranderd.