De Zijderoute was geen enkele weg maar een netwerk van routes dat China gedurende ruim duizend jaar met Centraal-Azië, Perzië en het Middellandse Zeegebied verbond. In China zelf liep de hoofdader door de Gansu-corridor, een smalle strook begaanbaar land tussen de uitlopers van het Tibetaans hoogplateau in het zuiden en de woestijnen in het noorden. Wie vandaag met de trein van het binnenland naar Dunhuang reist, volgt vrijwel exact die oude doorgang, ingeklemd tussen bergen en zand.
Een corridor van oases
De corridor was begaanbaar omdat een reeks oases er water en rust bood. Steden als Wuwei, Zhangye en Jiuquan groeiden uit tot pleisterplaatsen waar karavanen verhandelden, uitrustten en proviand insloegen. Aan de westelijke uitgang lag Dunhuang, de laatste grote oase voordat de route uiteenviel in een noordelijke en zuidelijke tak rond de Taklamakan-woestijn. De afstanden tussen de oases bepaalden het ritme van de handel, en de woestijn eromheen maakte afwijken levensgevaarlijk.
Anders dan de naam suggereert ging er meer over de route dan zijde alleen. Vanuit China reisden zijde, papier en porselein westwaarts; terug kwamen paarden, glas, edelmetaal en gewassen. Belangrijker nog dan de goederen was misschien de uitwisseling van ideeën. Het boeddhisme bereikte China via deze route, meegedragen door monniken en kooplieden, en juist die religieuze stroom liet de duidelijkste sporen na.
Dunhuang en de Mogao-grotten
Het bekendste overblijfsel zijn de Mogao-grotten bij Dunhuang, een complex van honderden in de rotswand uitgehakte grotten vol muurschilderingen en beelden, aangelegd tussen de vierde en veertiende eeuw. Ze functioneerden als boeddhistische heiligdommen waar reizigers baden voor een veilige doortocht of dankten voor een behouden aankomst. De grotten bewaren niet alleen religieuze kunst maar ook een momentopname van een wereld waarin Chinese, Indiase en Centraal-Aziatische invloeden samenkwamen.
Begin twintigste eeuw werd in een dichtgemetselde grot een enorme verzameling manuscripten ontdekt, waaronder een van de oudste gedrukte boeken ter wereld. Een groot deel ervan is door westerse expedities meegenomen en belandde in musea in Londen, Parijs en elders, een geschiedenis die in Dunhuang nog altijd als verlies wordt benoemd.
Wat er overblijft
De Zijderoute verloor haar belang toen de zeehandel vanaf de vijftiende eeuw goedkoper en sneller bleek. De landroutes verzandden, letterlijk en figuurlijk. Wat overblijft is een landschap van ruïnes, wachttorens en de uiteinden van de oude lemen Chinese Muur, die hier het westelijke einde van het keizerrijk markeerde. Voor de reiziger is de route vooral voelbaar in de geografie zelf: dezelfde oases, dezelfde woestijn, en de logica van het reizen van waterpunt naar waterpunt die de eeuwen heeft overleefd.
De karavanen zijn verdwenen, maar de reden waarom ze juist hier liepen staat nog overeind: een groene oase, en daarachter niets dan zand tot de volgende.