De Turkmeense economie rust op twee producten. Het ene zit diep onder de woestijn en levert het geld op waarmee de marmeren steden zijn gebouwd. Het andere staat bovengronds op geïrrigeerde akkers en levert het werk waarvoor elk najaar honderdduizenden mensen van hun gewone werk worden gehaald. Wie langs de velden en de gasinstallaties reist, ziet de twee pijlers van het land binnen één dagreis.
Het op vier na grootste gasland
Turkmenistan heeft de op vier na grootste bewezen aardgasreserves ter wereld, ruim elfduizend miljard kubieke meter per 1 januari 2025. Het zwaartepunt ligt bij Galkynysh in de provincie Mary, dat met een paar naburige velden geldt als het op één na grootste gasveld ter wereld na het Iraanse South Pars. Van de geplande ontwikkelingsfasen draait er tot nu toe één, goed voor ongeveer dertig miljard kubieke meter per jaar. In 2024 produceerde het land in totaal ruim 77 miljard kubieke meter.
Dat gas is de staat. Ruwweg tachtig tot negentig procent van de overheidsinkomsten komt uit koolwaterstoffen, en dat maakt de begroting even eenvoudig als kwetsbaar. Sinds de gasprijsval van 2015 is het inkomstenniveau nooit hersteld, en de afzetmarkt is smal geworden. Meer dan zeventig procent van de export gaat naar China, via drie pijpleidingen die in de jaren na 2009 zijn aangelegd. Rusland kocht lange tijd Turkmeens gas maar is inmiddels vooral concurrent op diezelfde Chinese markt. Met Iran lopen twee pijpleidingen die ver onder hun capaciteit worden benut, grotendeels als onderdeel van een ruilconstructie waarbij Iran een gelijke hoeveelheid doorlevert aan Azerbeidzjan.
Er is nog een cijfer dat bij Turkmenistan hoort. Volgens het Internationaal Energieagentschap heeft het land een van de hoogste methaanintensiteiten ter wereld bij olie- en gaswinning, en satellieten registreren er zo veel lekkages dat Turkmenistan in zijn eentje ongeveer een derde van alle waarnemingen van het VN-methaanwaarschuwingssysteem voor zijn rekening neemt. Methaan is een broeikasgas dat op korte termijn tientallen malen krachtiger is dan CO2. Het land dat zijn welvaart uit gas haalt, laat daar een aanzienlijk deel van ongebruikt de lucht in gaan.
Wit goud, met de hand geplukt
Katoen heet in het Turkmeens ak altyn, wit goud, en de teelt is een staatsaangelegenheid in de meest letterlijke zin. Alle grond is eigendom van de staat en wordt in pacht uitgegeven aan boeren die te horen krijgen wat ze verbouwen en hoeveel ze moeten leveren. Zonder het water uit het Karakum-kanaal zou er geen hectare van bestaan. Jaarlijks stelt de regering een oogstdoel vast, de laatste jaren rond 1,2 miljoen ton ruwe katoen op ongeveer 580.000 hectare, verdeeld over de provincies. Mary is de grootste katoenprovincie.
Wie langs die velden komt, ziet er ploegen mensen staan. Dat zijn niet allemaal landarbeiders. De Internationale Arbeidsorganisatie stelde bij de oogst van 2024 zowel dwangarbeid als kinderarbeid vast, waaronder het pick-or-pay-systeem waarbij ambtenaren en leraren die niet zelf het veld in gaan een vervanger moeten betalen. De Cotton Campaign, die de oogst jaarlijks monitort, meldde over 2025 een verslechtering: de voorzichtige uitzondering die het jaar ervoor voor artsen en leraren gold werd teruggedraaid, er stonden opnieuw kinderen op de velden, en het dagquotum liep op van vijfentwintig kilo aan het begin van de oogst tot vijftig kilo op het hoogtepunt, bij temperaturen tot veertig graden.
Dat heeft gevolgen tot buiten het land. De Verenigde Staten weren sinds 18 mei 2018 alle Turkmeense katoen, en alles wat er geheel of gedeeltelijk van is gemaakt, met een importverbod dat er kwam na een klacht over dwangarbeid en dat in september 2025 nog als actief geregistreerd stond. Het was de eerste keer dat de Amerikaanse douane een hele grondstof uit een heel land uitsloot. Turkmeens katoen en garen worden intussen wel in aanzienlijke hoeveelheden ingevoerd door onder meer Turkije en Pakistan, waar het verder wordt verwerkt.
De twee producten waar het land van leeft, zijn allebei alleen mogelijk doordat de staat er volledig over beschikt: over het gas onder de grond en over de mensen die de akker op moeten.
Praktische informatie
Wanneer zie je het: de katoenoogst loopt van begin september tot in november. Wie in die periode over de weg tussen Mary en Türkmenabat reist, ziet ploegen op de velden en aanvoer van arbeiders in open laadbakken.
Fotograferen: industriële installaties, overheidsgebouwen en alles wat met de staat te maken heeft, kun je beter niet in beeld brengen. Voor de akkers langs de weg gelden geen formele regels, maar mensen fotograferen ligt gevoelig en een praatje langs de weg kan de aandacht trekken van iemand die meekijkt.
Souvenirs: het Turkmeense tapijt is het bekendste product van het land en heeft een eigen nationale feestdag. Voor de uitvoer van handgeknoopte tapijten is een exportvergunning en een certificaat nodig; koop bij een winkel die dat regelt, anders houdt de douane het bij vertrek tegen.
Plan je reis
- Overnachten in Turkmenistan: vergelijk accommodaties ›
- Trein- en bustickets in Turkmenistan: bekijk routes op 12Go ›
- Activiteiten en excursies in Turkmenistan: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Turkmenistan
Meer foto’s uit Turkmenistan ›
Verder in de reisgids Turkmenistan
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Nieuwe verhalen in je mail
Eén bericht bij elke nieuwe aflevering, verder niets.
Waardeer je dit blog?
Een kleine bijdrage helpt om de verhalen te blijven schrijven.