In de meeste landen is een portret van het staatshoofd iets voor een ambtenarenkamer. In Turkmenistan is het straatmeubilair. De president kijkt mee vanaf billboards langs de invalswegen, vanaf de gevel van het cultuurpaleis en vanaf de muur achter de kassa. Wie het land bezoekt, kan de politiek negeren maar de portretten niet.
Nijazov, de leider der Turkmenen
Saparmurat Nijazov leidde Turkmenistan vanaf 1985, eerst als partijchef van de Sovjetrepubliek en na 1991 als president van een onafhankelijk land. Hij nam de naam Türkmenbaşy aan, leider der Turkmenen, en liet zich in 1999 uitroepen tot president voor het leven. Wat volgde was een cultus die zelfs binnen het genre opviel.
In 2001 verscheen de Ruhnama, het Boek van de Ziel: een mengsel van autobiografie, morele voorschriften en herschreven geschiedenis. Het werd verplichte leerstof op scholen en universiteiten, verplichte kost bij sollicitaties, en onderdeel van het rijexamen. Boven op de Neutraliteitsboog in het centrum van Asjchabad kwam een twaalf meter hoog verguld standbeeld van de president te staan dat met de zon meedraaide.
In augustus 2002 werden bij wet alle maanden en de meeste weekdagen hernoemd. Januari werd Türkmenbaşy, april kreeg de naam van zijn moeder, september die van de Ruhnama. In 2005 beval hij de sluiting van alle ziekenhuizen buiten de hoofdstad en van vrijwel alle plattelandsbibliotheken; zieken konden immers naar Asjchabad komen, en dorpelingen lazen toch niet. Verreweg de meeste Turkmenen wonen buiten de hoofdstad. Na internationale protesten is dat bevel niet volledig uitgevoerd. Eerder al waren opera, buitenlands ballet en het circus verboden, samen met lang haar bij mannen, gouden tanden en playbacken.
Wat terugkwam, en wat niet
Nijazov stierf in december 2006. Zijn opvolger Gurbanguly Berdimuhamedow, een voormalig tandarts, draaide een deel van de meest opvallende maatregelen terug. De maand- en dagnamen keerden in 2008 terug naar hun gewone vorm. Het circus keerde in 2009 terug met een eerste voorstelling. De Ruhnama verdween geleidelijk uit het onderwijs. Het draaiende standbeeld werd in 2010 afgebroken en aan de rand van de stad herbouwd op een hogere sokkel, waar het niet meer meedraait met de zon.
Andere dingen duurden langer of kwamen niet terug. Het operaverbod hield bijna negentien jaar stand: pas op 19 november 2019 werd in Asjchabad weer een buitenlandse opera opgevoerd. Ballet is nooit hersteld.
Ondertussen bouwde Berdimuhamedow zijn eigen cultus, met de titel Arkadag, de Beschermer. In mei 2015 werd op Asjchabad-dag een eenentwintig meter hoog verguld ruiterstandbeeld van hem onthuld, waarin hij op een Achal-Tekkiepaard zit met een duif in zijn opgeheven hand. In juni 2023 opende dertig kilometer ten zuiden van de hoofdstad een compleet nieuwe stad die naar hem is vernoemd: Arkadag, gepresenteerd als de eerste slimme stad van Centraal-Azië, met uitsluitend witte gebouwen, uitsluitend elektrische voertuigen en woonblokken van precies zeven verdiepingen, omdat zeven geluk brengt. Wat de stad heeft gekost is niet vast te stellen; schattingen lopen uiteen van drie tot vijf miljard dollar. Ze is ontworpen voor zeventigduizend inwoners.
Een land van zeven miljoen mensen, of misschien de helft daarvan, bouwde een stad voor zeventigduizend en vernoemde die naar de vader van de zittende president.
Vader en zoon
Sinds maart 2022 is Serdar Berdimuhamedow president, na een vervroegde verkiezing die hij met bijna 73 procent won. Zijn vader trad daarmee niet af maar op: Gurbanguly werd voorzitter van de Halk Maslahaty, de Volksraad, en draagt de titel Nationaal Leider van het Turkmeense Volk. Bij de grondwetswijziging van begin 2023 werd dat voorzitterschap formeel het hoogste ambt van het land, hoger dan het presidentschap. De monumentale cultus draait nog altijd om de vader en om Nijazov; van een eigen beeldencultus rond Serdar is vooralsnog geen sprake.
Twee andere staatssymbolen kom je overal tegen. Het Achal-Tekkiepaard, het slanke, metaalglanzende Turkmeense renpaard, staat sinds 1991 in het staatswapen; het afgebeelde dier is Yanardag, het lievelingspaard van Nijazov. En het Turkmeense tapijt heeft, net als de meloen, een eigen nationale feestdag: Tapijtdag valt op de laatste zondag van mei en bestaat sinds 1992, Meloendag op de tweede zondag van augustus, ingesteld in 1994 en gewijd aan onder meer de Türkmenbaşy-meloen, genoemd naar Nijazov.
Praktische informatie
Wat je wel en niet fotografeert: presidentsportretten en monumenten in de openbare ruimte leveren in de praktijk zelden problemen op. Overheidsgebouwen, politie, militairen, vliegvelden en grensposten zijn verboden, en daar wordt op gehandhaafd.
Waar je het ziet: de Neutraliteitsboog en het ruiterstandbeeld staan in Asjchabad; de stad Arkadag ligt dertig kilometer zuidelijker en is met een gids te bezoeken. Ook provinciestadjes hebben hun marmeren cultuurpaleis met portret.
Waar je het over hebt: politiek is geen gespreksonderwerp met mensen die je onderweg ontmoet. Niet omdat ze er geen mening over hebben, maar omdat het gesprek voor hen risico oplevert en voor jou niet.
Feestdagen: Tapijtdag op de laatste zondag van mei, Meloendag op de tweede zondag van augustus, en het paardenfestival op de laatste zondag van april. Op die dagen zijn er parades en tentoonstellingen, meestal strak geregisseerd.
Plan je reis
- Overnachten in Turkmenistan: vergelijk accommodaties ›
- Trein- en bustickets in Turkmenistan: bekijk routes op 12Go ›
- Activiteiten en excursies in Turkmenistan: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Turkmenistan
Meer foto’s uit Turkmenistan ›
Verder in de reisgids Turkmenistan
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Nieuwe verhalen in je mail
Eén bericht bij elke nieuwe aflevering, verder niets.
Waardeer je dit blog?
Een kleine bijdrage helpt om de verhalen te blijven schrijven.