Verreweg de meeste inwoners van Turkije zijn moslim, overwegend van de soennitische richting. Tegelijk is Turkije sinds 1923 een seculiere staat, waarin kerk en staat formeel gescheiden zijn. De verhouding tussen geloof en staat is een van de centrale spanningen in de Turkse samenleving en politiek.
Een seculiere staat met een religieuze meerderheid
De scheiding van religie en staat was een van de ingrijpendste hervormingen van Atatürk. Het kalifaat werd afgeschaft, religieuze rechtbanken en scholen werden gesloten, en de staat nam de organisatie van de islam in eigen hand via een staatsdienst voor godsdienstzaken (de Diyanet), die imams aanstelt en betaalt. Het secularisme werd lange tijd bewaakt door het leger, dat zich als hoeder van de republiek opwierp.
Sinds het begin van deze eeuw is die balans verschoven. Onder de regering van Erdoğan en zijn partij is de rol van religie in het openbare leven toegenomen, en is de macht van het leger sterk teruggedrongen. Voor een deel van de bevolking is dat een welkome correctie op decennia van opgelegd secularisme; voor een ander deel is het een bron van zorg over de toekomst van het land.
Een persoonlijke en gevarieerde praktijk
In de praktijk is de geloofsbeleving sterk verschillend per regio en per persoon. Elk dorp en elke stad heeft moskeeën, en vanaf de minaretten klinkt vijf keer per dag de oproep tot gebed. Maar voor veel Turken is religie vooral een persoonlijke zaak. Aan de Zwarte Zee-kust, die als het meest liberale deel van het land geldt, gaan een hoofddoek en een avond met bier of rakı moeiteloos samen, en hebben veel mensen een uitgesproken afkeer van religie die wordt opgelegd. In het binnenland en het zuidoosten is de praktijk over het algemeen behoudender.
De hoofddoek is daarbij niet zonder meer een teken van conservatisme; veel vrouwen dragen er een in vrolijke kleuren als vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven, zonder dat dat iets zegt over hun politieke of religieuze opvattingen.
Alevieten en andere stromingen
Een aanzienlijke minderheid, met schattingen die uiteenlopen van tien tot twintig procent, behoort tot de alevieten, een heterodoxe stroming die zich onderscheidt van de soennitische meerderheid. Alevieten kennen geen verplichte moskeegang en geen strikte gebedstijden, en hebben een eigen religieuze en culturele traditie. Hun positie ten opzichte van de soennitische meerderheid en de staat is historisch gespannen geweest. Daarnaast zijn er kleine christelijke en joodse gemeenschappen, overblijfselen van de veel grotere minderheden uit de Ottomaanse tijd.
Een hoofddoek in vrolijke kleuren en een glas rakı sluiten elkaar aan de Zwarte Zee niet uit: voor veel Turken is geloof een persoonlijke zaak die je niet opgelegd wilt krijgen.