Wie Zuid-Marokko doorkruist, merkt al snel dat “de woestijn” een misleidend containerbegrip is. Slechts een fractie van de Sahara bestaat uit de iconische zandduinen (erg). Het overgrote deel wordt gevormd door de hamada — uitgestrekte, hoge rotsplateaus — en de reg, schier oneindige vlaktes van grind en kiezels. Deze landschappen ogen vijandig en leeg, maar zijn het resultaat van miljoenen jaren geologische erosie en een precair evenwicht tussen de brandende zon en sporadisch, destructief water.
Geologie van de leegte: Hamada en Reg
In tegenstelling tot zandduinen, die door windafzetting ontstaan, zijn steenwoestijnen het product van “negatieve” krachten: erosie en deflatie. De wind heeft gedurende millennia al het fijne zand en stof weggeblazen, waardoor alleen de zware rotsstukken en kiezels achterbleven.
De hamada zijn de harde “tafelbergen” van de woestijn: kalksteenplateaus die soms honderden meters boven de omgeving uitsteken. Voor de reiziger zijn dit logistieke barrières; wegen moeten zich via steile passen (tisjes) een weg banen naar boven. De reg zijn de vlakkere kiezelwoestijnen. Hoewel ze makkelijker te doorkruisen lijken, zorgt de monotone herhaling en het gebrek aan schaduw voor een enorme mentale en fysieke belasting.
De logistiek van water: Oueds en Khettara’s
Het klimaat in Zuid-Marokko wordt gedicteerd door de regenbelemmering van de Atlasgebergtes. Het weinige water dat valt, komt vaak in de vorm van flash floods. Droge rivierbeddingen — de oueds — kunnen binnen enkele minuten veranderen in kolkende modderstromen die wegen wegvagen.
Permanente bewoning in dit aride systeem is alleen mogelijk door vernuftig waterbeheer. In de valleien van de Draa en de Ziz zie je de restanten van khettara’s: een ondergronds netwerk van tunnels die water uit de bergen naar de oases leiden. Deze techniek minimaliseert verdamping in de extreme hitte, waardoor een scherp contrast ontstaat tussen de verschroeide steenwoestijn en de diepgroene palmoases.
De kwetsbaarheid van het ecosysteem
De vegetatie in deze steenwoestijnen is gereduceerd tot het absolute minimum. De enkele acacia of tamarisk die je tegenkomt, heeft wortelsystemen die tientallen meters diep reiken om het grondwater te bereiken. Dit systeem staat onder constante druk. Overbegrazing door kuddes van nomadische herders en toenemende droogte zorgen ervoor dat het herstelvermogen van de bodem nagenoeg nihil is. Wanneer de spaarzame begroeiing verdwijnt, verliest de bodem zijn laatste samenhang, wat de vorming van stofstormen versnelt.
Reizen door de stilte
Voor de fietser of reiziger is de steenwoestijn een oefening in nederigheid. De afstanden tussen de oases zijn groot en de blootstelling aan de elementen totaal. Routekeuze wordt bepaald door de nabijheid van putten en de stand van de wind. Juist door de afwezigheid van visuele prikkels wordt de reiziger gedwongen te focussen op de essentie van de geografie: de zoektocht naar water en de structuren die de mens heeft gebouwd om in deze uiterste marge van het haalbare te overleven.
De hamada ten zuiden van de N9, tussen Zagora en M’Hamid, geeft misschien het zuiverste beeld van wat een steenwoestijn is: geen dramatische duinen, geen dramatische kleuren — alleen de vlakheid, de hitte en de breedte van de horizon.