In een land waar het binnenland een halfjaar heet en het hele jaar droog is, is bouwen een kwestie van overleven. Lang voordat airconditioning en waterleiding bestonden, hadden de bewoners van het Iraanse plateau een systeem ontwikkeld om koelte, water en zelfs ijs naar de woestijn te halen. Het meeste daarvan is nog te zien, en een deel werkt nog steeds.
Leem en windtorens
De oude steden aan de rand van de woestijn, zoals Yazd, Kashan en Kerman, zijn gebouwd van leem en ongebakken baksteen. Dat materiaal is overal te vinden en houdt de warmte van de dag lang buiten. De straten zijn smal en vaak overkapt, zodat ze het grootste deel van de dag in de schaduw liggen. Huizen keren zich van de straat af naar een binnenplaats met een vijver en een paar bomen, en hebben vaak een kelderverdieping waar de familie in de zomer de heetste uren doorbrengt.
Boven de daken staan de windtorens, in het Perzisch badgir, windvanger. Een badgir is een toren met verticale schachten en openingen aan de bovenkant. Wind die tegen de toren blaast, wordt naar beneden geleid, en warme lucht wordt door de trek aan de andere kant naar buiten gezogen. Vaak loopt de afgekoelde lucht over een bassin met water of via een kelder, waardoor ze nog verder afkoelt. Windtorens stonden vroeger in de hele woestijnstrook van Iran en rond de Perzische Golf; nergens staan er nog zoveel als in Yazd, waar ze het silhouet van de oude stad bepalen. Het historische centrum van Yazd staat sinds 2017 op de werelderfgoedlijst. De hoogste windtoren van leem ter wereld staat in de tuin van Dowlatabad in Yazd, gebouwd in 1747: een achthoekige toren van 33,8 meter, die de wind uit elke richting vangt en over een bassin in de vloer van het zomerpaviljoen leidt.
Qanats en ijshuizen
Het water voor die steden komt van de bergen, via qanats: ondergrondse kanalen die met een licht verval van een waterhoudende laag aan de voet van de bergen naar de bewoonde wereld lopen. Ze worden gegraven vanuit een rij verticale putten, die vanuit de lucht te zien zijn als lange lijnen van kraters in de woestijn. Doordat het water onder de grond stroomt, verdampt er weinig. Sommige qanats zijn tientallen kilometers lang en eeuwen oud; de qanat van Qasabeh bij Gonabad, in het oosten, zou zo’n 2.500 jaar oud zijn, loopt over ruim 33 kilometer en begint bij een moederput van rond de driehonderd meter diep. Elf qanats staan sinds 2016 samen als The Persian Qanat op de werelderfgoedlijst. Waar een qanat de stad binnenkomt, liggen vaak een ab anbar, een overkoepelde waterkelder, en tuinen.
Met hetzelfde principe maakten de bewoners van de woestijn ijs. Een yakhchal, ijshuis, is een hoge koepel van leem met een diepe put eronder. In de winter liet men ’s nachts water in ondiepe bassins bevriezen in de schaduw van een hoge muur, en sloeg het ijs op in de koepel, waar het tot in de zomer bewaard bleef. Bij Meybod, ten noordwesten van Yazd, en in Kerman staan nog goed bewaarde voorbeelden.
Perzische tuinen en spiegelwerk
De Perzische tuin, de bagh, is het tegenbeeld van de woestijn eromheen. Het klassieke ontwerp, de chahar bagh of vier tuinen, verdeelt een ommuurde ruimte met waterkanalen in vier delen rond een centrale vijver of een paviljoen. Het water komt meestal uit een qanat, de bomen zijn cipressen, platanen en fruitbomen. Negen tuinen staan sinds 2011 samen als The Persian Garden op de werelderfgoedlijst, onder meer de tuin van Pasargadae, de Eram-tuin in Shiraz, Chehel Sotoun in Esfahan, de Fin-tuin bij Kashan en de tuin van Dowlatabad in Yazd. De Fin-tuin heeft een bijzondere plek in de geschiedenis: in het badhuis werd in 1852 Amir Kabir vermoord, de hervormingsgezinde premier van de Qadjaren.
Binnen, in paleizen en heiligdommen, zochten de bouwers juist licht. Het ayeneh-kari, spiegelmozaïek, ontstond in de Safavidische tijd. Volgens een vaak vertelde verklaring werden spiegels uit Venetië in stukken aangevoerd, en verwerkten ambachtslieden de scherven tot mozaïeken van duizenden facetten op wanden en koepels. In de Qadjaarse tijd werd het spiegelwerk de standaard voor heiligdommen en paleizen. In de schrijnen van Shiraz en het Golestanpaleis in Teheran glanzen hele zalen ervan.
In de tuin van Dowlatabad zitten bezoekers in de zomer onder de windtoren aan de rand van het bassin; het is er merkbaar koeler dan buiten op het pad, zonder dat er ergens een stopcontact aan te pas komt.
Deze gids houd ik zelf bij, zonder advertenties en zonder sponsor. Heeft hij je geholpen? Dan mag je me trakteren op een koffie of een biertje.
Jeroen
Plan je reis
- Overnachten in Iran: vergelijk accommodaties ›
- Activiteiten en excursies in Iran: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Iran
Meer foto’s uit Iran ›
Verder in de reisgids Iran
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Achtergrond
Eens per maand in je inbox
Waar ik onderweg was, wat er nieuw is op de site en één verhaal uit het archief. Geen reclame, afmelden kan altijd.
Zonder advertenties
Deze website draait zonder advertenties en zonder sponsor. Vind je de verhalen en gidsen de moeite waard, trakteer me dan op een koffie of een biertje.
Jeroen