Wie door Iran reist, loopt door vijfentwintig eeuwen geschiedenis die nog in steen te lezen is. De ruïnes van Persepolis, de zoroastrische vuurtempels, de blauwe koepels van Esfahan en de paleizen van Teheran horen elk bij een ander rijk. Samen verklaren ze waarom Iraniërs zichzelf eerst als Perzen zien en pas daarna als deel van het Midden-Oosten.
De Achaemeniden en Persepolis
Het eerste grote Perzische rijk ontstond rond 550 voor Christus, toen Cyrus de Grote de Meden versloeg. Zijn opvolgers, de Achaemeniden, breidden het uit van Egypte en Klein-Azië tot de Indus. Het was op zijn hoogtepunt het grootste rijk dat de wereld tot dan toe had gekend. Cyrus ligt begraven in Pasargadae, zijn hoofdstad. Darius I begon rond 518 voor Christus aan de bouw van Persepolis, een ceremonieel paleiscomplex op een terras bij het huidige Shiraz. Langs de trappen van het Apadana, de grote audiëntiezaal, lopen in steen de afgezanten van de volken van het rijk, elk met hun eigen kleding en geschenk. In 330 voor Christus veroverde Alexander de Grote het rijk en brandde Persepolis af. Het terras staat sinds 1979 op de werelderfgoedlijst van UNESCO, en Persepolis bezoeken is voor de meeste reizigers het historische hoogtepunt van een reis door Iran.
Na Alexander volgden de Hellenistische Seleuciden en de Parthen, die Rome eeuwenlang op afstand hielden. In 224 na Christus namen de Sassaniden de macht over. Zij maakten van het zoroastrisme de staatsgodsdienst, het oude Perzische geloof met de strijd tussen goed en kwaad, Ahura Mazda als oppergod en het vuur als teken van zuiverheid. Uit deze tijd stammen de rotsreliëfs van Naqsh-e Rostam bij Persepolis, waar Sassanidische koningen zich lieten afbeelden boven de graven van de Achaemeniden.
De islam en het Perzisch
Tussen 636 en 651 veroverden Arabische legers het Sassanidische rijk. De laatste koning, Yazdegerd III, werd in 651 bij Merv vermoord. In de eeuwen daarna bekeerde het grootste deel van de bevolking zich tot de islam; de zoroastriërs die bleven, trokken zich terug in steden als Yazd en Kerman, of vertrokken naar India, waar hun nakomelingen als parsi’s bekend zijn.
Het Perzisch verdween niet. Onder de Samaniden, die van 819 tot 999 vanuit Buchara in het huidige Oezbekistan regeerden, werd het Perzisch in Arabisch schrift de taal van hof en literatuur. Kort daarna voltooide Ferdowsi het Shahnameh, het Boek der Koningen, een epos over de Perzische geschiedenis van de schepping tot de Arabische verovering. Het geldt nog steeds als hoeksteen van de Iraanse identiteit. Vanaf de elfde eeuw maakten de Turkse Seltsjoeken Esfahan tot een van hun hoofdsteden; de Jamemoskee van Esfahan kreeg toen haar vorm met vier iwans, gewelfde poorten rond een binnenplaats, een plattegrond die daarna in heel Iran werd overgenomen. In de dertiende eeuw verwoestten de Mongolen grote delen van het land, maar hun opvolgers, de Ilkhanen, gingen al snel op in de Perzische cultuur.
Safaviden, Zand en Qadjaren
In 1501 riep Ismail I zich uit tot sjah en stichtte de dynastie van de Safaviden. Hij maakte de twaalver-sjia tot staatsgodsdienst, een keuze die Iran tot op vandaag onderscheidt van zijn soennitische buren. Sjah Abbas I verplaatste de hoofdstad in 1598 naar Esfahan en liet er het Naqsh-e Jahan-plein aanleggen, nu Meydan-e Imam, met aan elke kant een eigen functie: de Imam-moskee voor het geloof, de Sheikh Lotfollah-moskee voor het hof, het paleis van Ali Qapu voor het bestuur en de poort naar de bazaar voor de handel. Hij haalde Armeense kooplieden naar de wijk Jolfa, die de zijdehandel met Europa in handen hadden. Het plein staat sinds 1979 op de werelderfgoedlijst; wie in de parken van Esfahan rondloopt, ziet nog de paviljoens van het Safavidische hof.
Na de val van Esfahan in 1722 volgde een onrustige eeuw. Nader Shah veroverde in 1739 Delhi en voerde de Pauwentroon mee naar Iran. Karim Khan Zand regeerde in de tweede helft van de achttiende eeuw vanuit Shiraz, waar zijn Vakil-moskee, bazaar en badhuis nog staan. Hij noemde zichzelf geen sjah maar vakil, regent van het volk.
De Qadjaren maakten in 1786 Teheran tot hoofdstad en regeerden tot 1925. Uit hun tijd stammen het Golestanpaleis in Teheran, veel van de spiegelzalen in Shiraz en de handelshuizen in Kashan. Het rijk verloor in de negentiende eeuw de Kaukasus aan Rusland en raakte economisch afhankelijk van Rusland en Groot-Brittannië. Tussen 1905 en 1911 dwong een constitutionele revolutie de sjah tot een grondwet en een parlement, het eerste in de regio. In 1925 zette legerofficier Reza Khan de laatste Qadjaar af en werd hij als Reza Shah de eerste koning van de Pahlavi-dynastie.
In Persepolis staan Perzen, Meden, Elamieten en Ethiopiërs naast elkaar op dezelfde trap, en Iraanse bezoekers wijzen elkaar nog steeds aan welke van die afgezanten bij welk volk hoort.
Deze gids houd ik zelf bij, zonder advertenties en zonder sponsor. Heeft hij je geholpen? Dan mag je me trakteren op een koffie of een biertje.
Jeroen
Plan je reis
- Overnachten in Iran: vergelijk accommodaties ›
- Activiteiten en excursies in Iran: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Iran
Meer foto’s uit Iran ›
Verder in de reisgids Iran
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Achtergrond
Eens per maand in je inbox
Waar ik onderweg was, wat er nieuw is op de site en één verhaal uit het archief. Geen reclame, afmelden kan altijd.
Zonder advertenties
Deze website draait zonder advertenties en zonder sponsor. Vind je de verhalen en gidsen de moeite waard, trakteer me dan op een koffie of een biertje.
Jeroen