Home AfrikaMarokkoHet Franse protectoraat (1912–1956): de erfenis in stad en landschap

Het Franse protectoraat (1912–1956): de erfenis in stad en landschap

by Jeroen Kleiberg
Published: Updated:
Franse koloniale ville nouvelle-straat in Marokko met art-decogevels en palmen
Franse koloniale ville nouvelle-straat in Marokko met art-decogevels en palmenAlle foto’s uit Marokko ›

Op 30 maart 1912 ondertekenden sultan Moulay Abdelhafid en de Franse vertegenwoordiger Eugène Regnault in Fès het Verdrag van Fès. Marokko werd daarmee een Frans protectoraat: officieel niet geannexeerd maar wel onder Frans bestuur geplaatst. Het was het einde van Marokko als onafhankelijke staat en het begin van een periode van 44 jaar die het land ingrijpend heeft veranderd. Die verandering is nog altijd zichtbaar in de steden, het wegennet en de economische structuur van het land.

Hoe het protectoraat tot stand kwam

Het Verdrag van Fès was het sluitstuk van een decennialang diplomatiek spel tussen de Europese grootmachten. Marokko had als laatste grote onafhankelijke staat in Noord-Afrika de koloniale druk weerstaan, maar de sultan had groeiende schulden aan Europese banken en zijn gezag over de stammen in het binnenland was verzwakt. In 1905 en 1911 leidden Duits-Franse conflicten over Marokko, de zogenaamde Marokkocrises, bijna tot een Europese oorlog. De oplossing, vastgelegd in het Verdrag van Fès, gaf Frankrijk de controle over Marokko in ruil voor concessies elders.

Spanje kreeg gelijktijdig een eigen protectoraat in het noorden van Marokko, de Rif-regio en de omgeving van Tetouan, en in het zuiden (Sidi Ifni en de Sahara). Tanger werd een internationaal bestuurd gebied. Deze driedeling was het kader waarbinnen Marokko vier decennia zou leven.

De politique des égards: Lyautey en de medina’s

De eerste Résident-Général, maarschalk Hubert Lyautey, was een bijzondere figuur in de koloniale geschiedenis. Hij ontwikkelde een aanpak die hij zelf de politique des égards noemde: een politiek van respect voor bestaande structuren. In de praktijk betekende dat: de medina’s intact laten en nieuwe, moderne wijken ernaast bouwen.

Lyautey’s redenering was deels pragmatisch (het was goedkoper en sneller dan afbreken en herbouwen) en deels ideologisch: hij geloofde dat het koloniale gezag beter functioneerde als het bestaande gezag en cultuur respecteerde. De medina’s van Fès, Marrakesh, Meknes en Rabat werden daardoor niet gesloopt of grondig verbouwd zoals in andere koloniale contexten wél is gebeurd. Ze bleven functioneren als islamitische steden met hun eigen economische en sociale logica.

Naast de medina’s verrezen de zogenaamde villes nouvelles: de nieuwe wijken met brede boulevards, rasterpatronen, café’s, banken, gemeentehuizen en koloniale architectuur. Ze waren gebouwd voor de Europese settlers en de moderniserende Marokkaanse bovenklasse. In Marrakesh is dat de wijk Gueliz, ten westen van de medina. In Casablanca werd een geheel nieuwe stad gebouwd rond de oude kern.

Oude lemen medinamuur met moderne ville nouvelle erachter

De ville nouvelle in Marrakesh en Casablanca

Gueliz in Marrakesh is nog altijd het meest zichtbare overblijfsel van het protectoraat in die stad. De Avenue Mohammed V, de centrale as van Gueliz, loopt in een rechte lijn van het treinstation naar de Koutoubia. De gebouwen langs de boulevard dateren grotendeels uit de jaren twintig tot vijftig: art-deco gevels, overdekte arcades, hotels en kantoren in een stijl die zowel Frans als Marokkaans wil zijn. Tegenwoordig zijn de restaurants, galerieën en winkels van Gueliz de voorkeursplek voor de stedelijke middenklasse en voor buitenlanders in Marrakesh.

Casablanca is het meest dramatische voorbeeld van de koloniale stedenbouw. De stad groeide van een kleine havenplaats van misschien 20.000 inwoners in 1900 tot een metropool van meer dan 300.000 in 1950. Het centrum is een uitzonderlijk ensemble van Art Déco en neo-Mauresque architectuur, met de modernistische gebouwen van architect Marius Boyer als bekendste voorbeeld, en wordt inmiddels als erfgoed erkend.

Oude bergweg met haarspeldbochten in de Hoge Atlas

De aanleg van wegen: de N9 over de Tizi n’Tichka

Een van de meest tastbare nalatenschappen van het protectoraat in het landschap is de N9, de nationale weg die Marrakesh verbindt met Ouarzazate via de Tizi n’Tichka-pas (2.260 meter). Vóór de aanleg van deze weg in de jaren twintig en dertig was de Hoge Atlas voor gemotoriseerd verkeer vrijwel onbegaanbaar. De N9 werd aangelegd door het Franse leger en de koloniale bouw-diensten, gebruikmakend van lokale arbeid.

De strategische logica was helder: Marokko was pas volledig onder controle als ook het moeilijk toegankelijke binnenland bereikbaar was voor het leger. Eerdere karavaanroutes over de passen waren te smal en te onregelmatig voor gemotoriseerd transport. De aanleg van de N9 opende het zuiden van Marokko voor bestuur, economische exploitatie en militaire aanwezigheid. De weg rijdt nog altijd grotendeels de oorspronkelijke route, met de bochtige klim over het Atlasgebergte en het spectaculaire uitzicht over de pre-Sahara aan de andere kant.

Economische exploitatie

Het protectoraat bracht niet alleen infrastructuur maar ook economische exploitatie. Marokko’s rijkdommen werden systematisch ontsloten voor de Franse economie. De fosfaatwinning bij Khouribga, die in 1921 begon, maakte Marokko tot een van de grootste fosfaatproducenten ter wereld, een positie die het nog altijd heeft. Fosfaat is de grondstof voor kunstmest en strategisch van groot belang. De Marokkaanse fosfaatopbrengsten kwamen grotendeels ten goede aan de Franse staatskas en Franse bedrijven.

De landbouw werd eveneens gecommercialiseerd. In de vruchtbare gebieden rond Casablanca en Meknes vestigden Franse boeren (colons) grote gemechaniseerde landbouwbedrijven. De traditionele Marokkaanse kleinschalige landbouw werd naar de marges gedrongen.

Het Berber-dahir van 1930 en het nationalisme

De Franse politiek ten aanzien van de Amazigh was contradictoir. Aan de ene kant probeerden de Fransen de Amazigh-identiteit te cultiveren als tegenwicht tegen Arabisch-islamitisch nationalisme: ze zagen de Amazigh als potentieel opener voor Frans bestuur. Aan de andere kant legitimeerde dit precies het omgekeerde effect.

Het Berber-dahir van 1930 (een decreet van de sultan, opgelegd door de Fransen) plaatste de Amazigh-gebieden buiten het islamitische recht en onder Frans civiel recht. Bedoeld als administratieve maatregel, werd het onmiddellijk gelezen als een poging om Marokko te verdelen langs etnische lijnen en de islam te ondermijnen. De reactie was fel: de Latif-gebedsoproep, normaal gereserveerd voor rampen, klonk in de moskeeën als protest. Het Berber-dahir wordt beschouwd als het moment waarop het Marokkaanse nationalisme echt op gang kwam.

De nationalistische beweging (de Istiqlal-partij, opgericht in 1944) eiste onafhankelijkheid en werd gesteund door sultan Mohammed V. De Fransen zetten hem op 20 augustus 1953 af en verbanden hem eerst naar Corsica en pas daarna naar Madagascar. Dat was een inschattingsfout: de sultan werd een martelaar en symbool. Zijn terugkeer in 1955 en de onafhankelijkheid op 2 maart 1956 volgden snel daarna.

Wat er nu nog zichtbaar is

Het protectoraat is in het Marokkaans stadslandschap bijna overal aanwezig voor wie ernaar kijkt. De villes nouvelles van Marrakesh, Fès, Meknes en Rabat. De spoorlijnen die de steden verbinden. Het wegennet. De fosfaatmijnen. De Franse school- en rechtssystemen die bij onafhankelijkheid grotendeels intact werden overgenomen. En de taal: Frans is in Marokko nog altijd de taal van het bestuur, het zakenleven, het hoger onderwijs en de elite. Het protectoraat duurde 44 jaar en liet een talige erfenis na die nu al zeventig jaar voortduurt.


Hubert Lyautey (1854–1934) is een omstreden figuur. In Marokko wordt hij in sommige kringen bewonderd om zijn beleid van cultureel respect; in andere wordt hij gezien als de bedenker van een verfijndere vorm van koloniale onderwerping. Zijn uitspraak “montrez votre puissance et cachez votre force” (toon uw macht, verberg uw kracht) vat zijn bestuursstijl kernachtig samen.

Jeroen Kleiberg

Deze gids houd ik zelf bij, zonder advertenties en zonder sponsor. Heeft hij je geholpen? Dan mag je me trakteren op een koffie of een biertje.

Jeroen

via iDEAL, eenmalig





Plan je reis

Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.

Foto’s uit Marokko

Meer foto’s uit Marokko ›
DelenWhatsAppE-mailFacebook
Jeroen Kleiberg

Jeroen Kleiberg

I like to explore some more

Eens per maand in je inbox

Waar ik onderweg was, wat er nieuw is op de site en één verhaal uit het archief. Geen reclame, afmelden kan altijd.

Zonder advertenties

Deze website draait zonder advertenties en zonder sponsor. Vind je de verhalen en gidsen de moeite waard, trakteer me dan op een koffie of een biertje.

Jeroen

via iDEAL, eenmalig





Laat een bericht achter


Meer inspiratie