Voor de oorlog telde Oekraïne ongeveer 41 miljoen inwoners, daarmee na Rusland het grootste land van Europa qua oppervlakte en een van de meest bevolkte. De mensen wonen verspreid over uitgestrekte vlaktes met landbouwdorpen, oude industriesteden in het oosten en miljoenensteden als Kyiv, Charkiv, Odessa, Dnipro en Lviv. De bevolkingsdichtheid loopt sterk uiteen: het westen en het centrum kennen dichte lintdorpen, terwijl de zuidelijke steppe veel leger oogt.
Een taal en haar tweede taal
Het Oekraïens is de staatstaal, een Oost-Slavische taal die geschreven wordt in het Cyrillische schrift. Wie alleen de Latijnse letters kent, leest borden en uithangborden niet zonder oefening, al lijkt het Oekraïens grammaticaal en in woordenschat sterk op het Russisch en in mindere mate op het Pools. Naast het Oekraïens is het Russisch wijdverbreid, vooral in het oosten en zuiden en in de grote steden, waar mensen tot voor kort moeiteloos heen en weer schakelden tussen beide talen, soms binnen één gesprek of zelfs één zin, een mengvorm die soerzjyk heet.
Wie een gesprek in de bus volgt, hoort het Oekraïens en het Russisch vaak naadloos in elkaar overlopen. Sinds de Russische invasie van 2022 is het gebruik van het Russisch echter merkbaar teruggelopen. Veel inwoners die thuis altijd Russisch spraken, zijn bewust op het Oekraïens overgestapt, en in het openbare leven, op scholen en in de media heeft het Oekraïens verder terrein gewonnen. De taalkeuze is daarmee voor veel mensen een teken van zelf gekozen identiteit geworden.
Regio’s en minderheden
De identiteit verschilt sterk per regio. Het westen, met steden als Lviv en de gebieden rond de Karpaten, is eeuwenlang Midden-Europees georiënteerd geweest, met een verleden onder Polen en de Habsburgse monarchie. Het oosten en zuiden, met het Donbasbekken en de havensteden aan de Zwarte Zee, waren lang op Rusland gericht door de industrie, de mijnbouw en de migratie uit de Sovjettijd. Tussen die polen ligt een centraal gebied rond Kyiv dat in veel opzichten het midden houdt.
Naast de Oekraïens- en Russischtalige meerderheid kent het land verschillende minderheden. In Boekovina, in het zuidwesten rond Tsjernivtsi, woont een Roemeenstalige bevolking. In Transkarpatië, achter de Karpaten in het uiterste westen, leeft een Hongaarse gemeenschap met eigen scholen en kerken. Op de Krim vormden de Krimtataren een moslimminderheid met een eigen taal en geschiedenis, die na de annexatie van 2014 opnieuw onder druk kwam te staan. Daarnaast waren er ooit grote Joodse en Duitse gemeenschappen, vooral in steden als Odessa en in de kolonistendorpen langs de Dnjepr, maar die zijn door de pogroms, de Holocaust, de oorlog en de deportaties van de twintigste eeuw grotendeels verdwenen.
Op een begraafplaats bij Lviv staan grafstenen met Poolse, Joodse en Oekraïense namen door elkaar, sommige verweerd, andere recent schoongemaakt.