De laatste fase van de Sovjettijd liet in Oekraïne een diep spoor na. Op 26 april 1986 ontplofte reactor vier van de kerncentrale van Tsjernobyl, ten noorden van Kyiv. De Sovjetautoriteiten probeerden de ramp aanvankelijk te verzwijgen, terwijl een radioactieve wolk over grote delen van Europa trok. De stad Pryp’jat werd geëvacueerd en een zone van dertig kilometer rond de centrale werd ontoegankelijk verklaard. Voor veel Oekraïners werd de geheimzinnigheid rond de ramp een symbool van het wantrouwen tegenover Moskou en een aanjager van het verlangen naar zeggenschap over het eigen land.
Toen de Sovjet-Unie eind jaren tachtig wankelde, greep Oekraïne zijn kans. Op 24 augustus 1991 riep het parlement in Kyiv de onafhankelijkheid uit, een besluit dat op 1 december van dat jaar in een referendum door ruim negentig procent van de kiezers werd bekrachtigd. Daarmee ontstond voor het eerst sinds eeuwen een zelfstandige Oekraïense staat, die het grootste deel van de jaren negentig besteedde aan het opbouwen van instellingen en het worstelen met economische crisis en corruptie.
Oranjerevolutie en Euromajdan
De politiek bleef verdeeld tussen een meer westers georiënteerd kamp en een meer op Rusland gericht kamp. Dat kwam scherp naar voren bij de presidentsverkiezingen van 2004, toen grootschalige fraude ten gunste van kandidaat Viktor Janoekovytsj leidde tot massale protesten. Honderdduizenden demonstranten in oranje, de kleur van de oppositie, hielden wekenlang het centrum van Kyiv bezet. Deze Oranjerevolutie dwong een nieuwe stemronde af, die werd gewonnen door Viktor Joesjtsjenko. De hervormingsbeloften strandden echter in onderlinge twisten, en in 2010 werd Janoekovytsj alsnog tot president gekozen.
In november 2013 weigerde Janoekovytsj op het laatste moment een associatieverdrag met de Europese Unie te ondertekenen, onder druk van Moskou. Dat besluit ontketende nieuwe protesten op het centrale plein van Kyiv, het Majdan Nezalezjnosti. De beweging, die bekend werd als de Euromajdan, groeide na hard politieoptreden uit tot een brede opstand. In februari 2014 kwam het tot dodelijk geweld, waarbij meer dan honderd demonstranten omkwamen. Janoekovytsj vluchtte naar Rusland en het parlement zette hem af.
Op het plein in Kyiv liggen sinds februari 2014 bloemen en foto’s voor de gevallen demonstranten, de zogeheten Hemelse Honderd.
Krim, Donbas en de invasie
De omwenteling werd onmiddellijk gevolgd door een Russische reactie. Eind februari 2014 bezetten militairen zonder kentekens de Krim, waarna Rusland het schiereiland na een onder internationale kritiek gehouden referendum annexeerde. Vrijwel tegelijk braken in de oostelijke regio’s Donetsk en Loehansk, samen de Donbas, gewapende opstanden uit, gesteund door Rusland. Daar ontstond een langdurig conflict tussen het Oekraïense leger en separatistische strijdkrachten, dat in de jaren daarna duizenden levens kostte en ondanks bestandsakkoorden nooit werkelijk tot rust kwam.
De spanningen mondden uit in een veel grotere confrontatie. In de loop van 2021 bouwde Rusland een omvangrijke troepenmacht op langs de Oekraïense grens. Op 24 februari 2022 begon Rusland een grootschalige invasie van Oekraïne, met aanvallen op meerdere fronten tegelijk en op steden in het hele land. Daarmee ging het conflict dat in 2014 in het oosten was begonnen over in een oorlog die het hele land trof.
De gevolgen van die oorlog, van de gevechten tot het dagelijks leven onder luchtalarm, komen in een apart artikel aan bod.