De geschiedenis van Nieuw-Zeeland is kort en verliep snel. Pas rond 1250 tot 1300 bereikten de eerste mensen deze eilanden, en binnen zeshonderd jaar waren het moabos verdwenen, de Europeanen gearriveerd, een verdrag gesloten en de helft van het land ontbost. Wie door het huidige landschap reist, kijkt naar het resultaat van een reeks ingrepen die allemaal nog recent genoeg zijn om te zijn opgeschreven.
Aankomst zonder instrumenten
De Polynesische kolonisatie van de Pacific is een van de grootste navigatieprestaties in de geschiedenis. In dubbelrompkano’s, waka hourua, staken zeevaarders duizenden kilometers open oceaan over, met als enige hulpmiddelen de sterren, de deining, de wolkenvorming boven land en het gedrag van vogels. Nieuw-Zeeland was het laatste grote stuk land dat ze bereikten, vanuit Oost-Polynesië, en het was ook het koudste en het grootste.
Dat laatste vroeg aanpassing. De kumara en de andere gewassen die meekwamen, groeiden alleen in het warmere noorden, en zelfs daar met kunstgrepen als opgehoogde bedden. Op het Zuidereiland was landbouw grotendeels onmogelijk, en daar bleven de bewoners jager-verzamelaars: moa, zeehonden, vis, varenwortel. Dat verschil loopt als een lijn door de hele vroege geschiedenis, en het verklaart waarom de bevolking zich in het noorden concentreerde en dat tot vandaag doet.
De moa was binnen twee eeuwen uitgestorven, elf soorten tegelijk, en met hem de reuzenarend die van de moa leefde. In dezelfde periode werd op grote schaal bos afgebrand om jachtterrein en kumaraland te maken. Vóór de komst van mensen was ruim tachtig procent van het land bebost; toen de Europeanen arriveerden was dat ongeveer de helft.
Twee Europese eerste keren
De eerste Europeaan die het land zag was Abel Tasman, in 1642. Hij kwam niet aan land. Bij een poging daartoe in wat nu de Golden Bay is, liep een ontmoeting met Maori in kano’s uit op geweld waarbij vier van zijn bemanningsleden omkwamen; Tasman noemde de plek Moordenaarsbaai en zeilde weg. In diezelfde baai is het ruim een eeuw rustig gebleven voor zover het Europeanen betreft.
James Cook deed het in 1769 anders: hij voer het land in zes maanden vrijwel volledig rond en karteerde het zo nauwkeurig dat zijn kaarten een eeuw in gebruik bleven. Daarna kwamen de robbenjagers en de walvisvaarders, vanaf de jaren negentig van de achttiende eeuw, en met hen een handel in hout, vlas en huiden. Kororareka, het huidige Russell in het noorden, kreeg de reputatie van het wetteloze gat van de Pacific.
Vanaf 1814 vestigden zich missionarissen. Hun belangrijkste blijvende effect was niet het geloof maar het schrift: te reo Maori werd op papier gezet en de leesvaardigheid verspreidde zich binnen een generatie zo snel dat er Maori-kranten en pamfletten verschenen.
Musketten en een verdrag
De meest ingrijpende import was de musket. Tussen ongeveer 1818 en 1840 veranderden de musketoorlogen de kaart van het Noordereiland volledig: iwi die als eerste aan vuurwapens kwamen, trokken ver van hun gebied weg om oude rekeningen te vereffenen, met tienduizenden doden en grote volksverhuizingen als gevolg. Toen de Britse Kroon in 1840 een verdrag sloot, deed ze dat met een samenleving die door dat geweld, en door ziektes waartegen niemand weerstand had, al zwaar was aangetast.
Te Tiriti o Waitangi werd in februari 1840 bij Waitangi ondertekend en daarna door het land gedragen voor meer handtekeningen. De tekst bestaat in twee niet-gelijke versies, en dat verschil is het fundament van vrijwel elk conflict daarna. Vrijwel onmiddellijk begon de New Zealand Company met het verkopen van kavels aan kolonisten in Engeland, land dat ze soms nog niet eens bezat. Wellington, Nelson en New Plymouth ontstonden zo, Dunedin in 1848 als Schots-presbyteriaanse vestiging en Christchurch in 1850 als Anglicaans project.
De oorlogen om het land
De botsing die daaruit volgde heet nu de New Zealand Wars en duurde met tussenpozen van 1845 tot 1872, vrijwel geheel op het Noordereiland. Het ging om land: kolonisten wilden het, en de Kroon kocht, dwong of nam. Maori organiseerden zich onder meer in de Kingitanga, de koningsbeweging, en op sommige fronten hielden ze Britse troepen jarenlang tegen in zorgvuldig aangelegde pa met loopgraven, een techniek waar Europese legers nog van konden leren. Na de oorlogen volgden grootschalige confiscaties van land, formeel als straf voor “rebellie”.
Op het Zuidereiland ging het anders, en daarom ziet het er anders uit. Daar werden in de jaren veertig en vijftig van de negentiende eeuw enorme gebieden in één keer aangekocht, voor bedragen die in geen verhouding stonden tot de omvang, met beloften over reserves en scholen die niet werden nagekomen. Dat is de reden dat er in het zuiden weinig marae staan, en de reden dat de schikking die Ngai Tahu in 1998 met de staat sloot, met een officiële verontschuldiging erin, als een keerpunt in de Nieuw-Zeelandse geschiedenis geldt.
Elf soorten moa verdwenen in twee eeuwen, en de helft van het bos in zes.
Deze gids houd ik zelf bij, zonder advertenties en zonder sponsor. Heeft hij je geholpen? Dan mag je me trakteren op een koffie of een biertje.
Jeroen
Plan je reis
- Overnachten in Nieuw-Zeeland: vergelijk accommodaties ›
- Activiteiten en excursies in Nieuw-Zeeland: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Nieuw-Zeeland
Meer foto’s uit Nieuw-Zeeland ›
Verder in de reisgids Nieuw-Zeeland
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Achtergrond
Eens per maand in je inbox
Waar ik onderweg was, wat er nieuw is op de site en één verhaal uit het archief. Geen reclame, afmelden kan altijd.
Zonder advertenties
Deze website draait zonder advertenties en zonder sponsor. Vind je de verhalen en gidsen de moeite waard, trakteer me dan op een koffie of een biertje.
Jeroen