Van alle landen in Zuidoost-Azië is er precies één dat nooit onder een Europese koloniale vlag heeft gestaan: Siam, het huidige Thailand. De landsnaam verwijst er zelf naar, want Thailand betekent zoiets als “land van de vrijen”. Die uitzonderingspositie is geen kwestie van geluk geweest, maar het resultaat van een bewuste politiek van twee negentiende-eeuwse koningen die moderniseerden om aan kolonisatie te ontkomen.
Bufferstaat tussen twee imperia
De geografie hielp mee. Siam lag ingeklemd tussen twee expanderende koloniale machten: het Britse rijk in Birma en Malaya aan de west- en zuidkant, en het Franse rijk in Indochina (Vietnam, Laos, Cambodja) aan de oostkant. Voor beide grootmachten was een neutrale zone tussen hun bezittingen goedkoper en veiliger dan een directe grens. In een Anglo-Franse verklaring uit 1896 erkenden Londen en Parijs de vallei van de Chao Phraya uitdrukkelijk als bufferzone. Siam mocht bestaan omdat het niemand goed uitkwam het op te slokken. Toch was dat evenwicht broos: bij grensconflicten trokken de Fransen en Britten telkens aan het langste eind, en Bangkok kon zich alleen handhaven door voortdurend te schikken.
Dat verklaart de ruimte, maar niet hoe Siam die benutte. Koning Rama IV (Mongkut, regeerde 1851-1868) opende het land diplomatiek en economisch, onder meer met het Bowring-verdrag van 1855, dat de handel met Groot-Brittannië regelde op voor Siam ongunstige voorwaarden. Zijn zoon Rama V (Chulalongkorn, regeerde 1868-1910) ging verder en hervormde de staat naar westers model: een centraal bestuur met ministeries, de afschaffing van de slavernij, spoorwegen, telegraaflijnen, een modern leger en westers onderwijs. Het doel had een naam, siwilai, “beschaafd” genoeg zijn in westerse ogen om geen aanleiding tot een beschavingsmissie te geven. Onderdeel daarvan was het bijeenbrengen van tot dan toe halfzelfstandige provincies onder rechtstreeks bestuur vanuit Bangkok, waarmee voor het eerst een staat met scherp afgebakende grenzen ontstond in plaats van een netwerk van schatplichtige vorsten.
De territoriale prijs en wat overbleef
Onafhankelijkheid werd niet gratis behouden. Siam betaalde met grondgebied aan de randen. Aan Frankrijk stond het de oostoever van de Mekong en het huidige Laos af (1893, na de Frans-Siamese crisis) en later westelijk Cambodja met Battambang en Siem Reap (1907). Aan Groot-Brittannië gingen de noordelijke Maleise sultanaten Kedah, Kelantan, Perlis en Terengganu over in het Anglo-Siamese verdrag van 1909. De kern rond Bangkok bleef, de buitenranden werden afgestaan om die kern te redden.
Wat dat opleverde, zit dieper dan een landkaart. Omdat er geen koloniaal bestuur tussenkwam, behield Siam zijn eigen monarchie en instituties in een ononderbroken lijn. De modernisering kwam niet van een Europese bezetter maar van de eigen staat, van bovenaf en gericht op een gecentraliseerde Bangkok-staat rond de kroon, niet rond koloniale exporthavens en plantages. Dat verklaart voor een deel de sterke positie van het koningshuis en de centrale rol van Bangkok tot vandaag. Historici plaatsen daar wel een kanttekening bij: door de ongelijke verdragen en de extraterritoriale rechten die westerse mogendheden bedongen, spreken sommigen van “semi-koloniale” verhoudingen. Onder het Bowring-verdrag vielen buitenlanders bijvoorbeeld niet onder Siamese rechtspraak en lagen de invoerrechten vast op een laag niveau, beperkingen die pas in de twintigste eeuw geleidelijk werden opgeheven. Formeel onafhankelijk dus, maar lange tijd niet geheel op eigen voorwaarden.
Op het plein voor de oude troonzaal in Bangkok staat het ruiterstandbeeld van Chulalongkorn, de koning die de slavernij afschafte en het spoor aanlegde; op zijn sterfdag, 23 oktober, leggen Thai er nog altijd bloemen en portretten neer.
Plan je reis
- Overnachten in Thailand: vergelijk accommodaties ›
- Trein- en bustickets in Thailand: bekijk routes op 12Go ›
- Activiteiten en excursies in Thailand: bekijk op GetYourGuide ›
Sommige links op deze pagina zijn partnerlinks: boek of koop je via zo’n link, dan verdient Bestemmingonbekend een kleine commissie. Jij betaalt niets extra.
Foto’s uit Thailand
Meer foto’s uit Thailand ›Verder in de reisgids Thailand
Alle gidsartikelen ›Introductie en plaatsen
Achtergrond
Nieuwe verhalen in je mail
Eén bericht bij elke nieuwe aflevering, verder niets.
Waardeer je dit blog?
Een kleine bijdrage helpt om de verhalen te blijven schrijven.